Негізгі мазмұнға өту
Өмір ағымыҚанағат әкелі Махаббат

IV тарау

IV. Өмір толғаулары

288 жол өлең

Сәлемдеме

Ассалаумағалейкүм, туыс-туған, халың қалай,Аман ба ауыл-аймақ бала-шағай?Тек қана телефон мен хабарласқан,Алыс жер жатырмыз ғой ауыл шалғай.Сөзімді мен жазамын құрай-жамай,Жүрер ем екі ортада болса шамай.Жастарым аман болсын келешекте,Асудан асасыңдар әлде талай.

Жастық пен білім туралы

Келесемде жетпіске де баладаймын,Ұзаққа надандықтан бара алмадым.Оқыдың жаста болсаң Едіге балам,Әр елдің дәмін татып араладың.Ден сауда білім іздеп өнер үйрен,Жығарсың алыпты да біліміңмен.Ғылымның түбі терең теңізден де,Самғап ұш ақ иықтай алып қыран.Болмаса оқымадым сегіз жылдық,Уақыт тоқтамайды өтер жылжып.Білегі жуан бірді жығар, білімі жуан мыңды жығар,Үлкендер түк көрмеген қараңғылық.Жасымда ғылым бар деп ескермедім,Пайдасын біле тұра тексермедім.Түспеді ер жеткен соң уысыма,Қолымды мезгілінен кеш сермедім.Өкініп ақын Абай жазған екен,Оның да ойындағы арманы екен.Бұрынғы қуғын-сүргін қиыр заман,Қол жетпей қапияда қалған екен.

Өткен заманның қиындығы

Үлкендер не көрмеді сұр заманда,Кимеген бүтін киім тар заманда.Болмаса қарын тойып ішер ас жоқ,Көз сүзіп жоқшылықтан болды арман да.

Өмір мен тағдыр толғауы

Өзімше білгенімді жаздым балам,Жаратқан қолдап жүрсін Хақ Тағалам.Келсе де жүзге жасың неге керек,Ойласаң бұл дүние бәрі жалған.Аз ғана ұққанымды жазған болдым,Өмірдің иір-қиыр жолын көрдім.Аллаға сан мәртебе шүкіршілік,Өзімше әжеп-тәуір шал да болдым.Иекте сақал тұр ғой мұртым да жоқ,Заманым бейбіт болсын уайым жоқ.Өлмесе бұрынғының бәрі қайда,Кеп жетім жетпіскеде арман да жоқ.Ұрпақтар арттан ерген болсын аман,Біреуге ерте біреуге кеш мына заман.Ауызға не келсе де соны айтып,Бұйрықсыз біз сөйлейміз бір Алладан.Қиялдың құлагерін міндім ерттеп,Арындап алып қашар қыза терлеп.Келмейді екі айланып шіркін жастық,Қалыңдар ден саулықта құлаш сермеп.Көк дөнен жүйрік емес көңіл жүйрік,Созғанмен қолың жетпес арман биік.Береке үзілмесін арамыздан,Бере жүр сәлеміңді басыңды иіп.

Сабыр мен сынақ

Әр нені ойлап-ойлап қиялдаймын,Қиялдың биігіне шыға алмаймын.Қу кеуде зығырданың қыж-қыж қайнайды,Орнымнан үш ұмтылып тұра алмаймын.Барады қалым кетіп жылдан жылға,Сұм бейнет жоғалмастай салды сырға.Алланың мұнысына сансыз шүкір,Сынағын береді екен сүйген құлға.Он бір жыл мен келемін бейнет көріп,Бір Аллам жар боп отыр ырзық беріп.Жан бергенге дән берген деген осы,Отырмын жаратушым қуат беріп.Дүние бір қисық жол бұраңдаған,Бақ қайтса басқа дәулет құралмаған.Күніне мың бір пәле көрсең дағы,Күдерді үзе көрме бір Алладан.Бейнетпен қол-аяққа салды шідер,Басына түспеген жан қайдан білер.Осылай күнім өтіп келем ептеп,Қал нашар мен бейбақта бұны үзер.Қайран кез көзден бұлбұл ұшты бүгін,Көтердім бұл бейнеттің ауыр жүгін.Бұйрықсыз бір Алладан сөйлеп бекер,Қарашы дәм дегеннің күштілігін.Әр сөздің жаздым хатқа басын құрап,Бұл жалған ойлағанда кімге тұрақ.Алланың өлшеп берген ғұмырында,Жүрейік хабарласып амандық сұрап.Уақыт тоқтамастан аттай желер,Адамға бақ-дәулетті Алла берер.Үмітсіз шайтан ісі деген сөз бар,Қырық жыл қырғын болса да ажалды өлер.

Туған жер — Салбаң

Тәуекел дарияға салдым кеме,Кемесіз дариядан өтем деме.Көргенің өз көзіңмен бәрі шындық,Құлақпен естігенге пәлен деме.Жасыл көл, ақ көл менен Қолбаң көлім,Бұлдырап көз жетпейтін қоңыр белім.Елімнің мал мен бас қатар өсіп,Саяңда толқып жатқан менің елім.Кең жайлау салқын төскей Салбаң басы,Тұнық су сарқыраған таза ауасы.Төріне түрлі кілем төсегендей,Жайлаудың бұған жетпес тамашасы.Жондары Салбаңымның мұнарланған,Шың құзы мәңгі қармен тұмарланған.Жастарым қыран құстай қанат қағып,Қол созып келешекке қуған арман.

Жастық пен арман

Жігіт едім бір күнде сайлаудағы,Жапырылмас шалғындай жайлаудағы.Қайран күнді ойласаң бекер жалған,Көңілге түсер қаяу қай қайдағы.Жігіт едім бір күнде ойнап жүрген,Бес түлікті қаптатып айдап жүрген.Қолда барда алтынның қадірі жоқ,Арманға жете алмадым ойлап жүрген.Ердің ері келеді екі елуге,Сары табан ат жақсы зар желуге.Араласып бір жүрген туыс-туған,Зар боп жүрмін жүздерін бір көруге.Құдайым әуел баста қолымды алдың,Сау күнім елес болып есте қалдың.Болмаса қолым болса арманым жоқ,Әркімге жапақтатып күнім салдың.

Өмір ағымы

Жастық шағың

Жастық бір шағың,Лаулаған жалын.Жас кезді ойласаң,Өткен бір сағым.

Тірі жан бұл өмірге біз келеміз,Мерзімді жарық жалған біз көреміз.Келген соң хақтан бұйрық дәмің бітіп,Желбегей жеңсіз көйлек жөнелерміз.

Нәресте жаңа туған балалық шақ,Тұңғиық қараңғыдан жанған шырақ.Дүниенің не екенін біле алмайсың,Жылайсың қарның ашса тамақ сұрап.

Қу шешең мәпелеген бағып-қағып,Асырап ер жеткізер ебін тауып.Ата-анаң бірдей тірі тұрған кезде,Ойыңа кіріп шықпас ешбір қауіп.

Барында әке-шешең бәрі дайын,Құлпырып ер жетерсің күн сайын.Асырар ол екеуі тыным таппай,Көрсетпес тірісінде қайғы-уайым.

Әкеден баласына шеше жуық,Береді тамақ істеп кірің жуып.Қадірін ата-ананың білеміз бе,Ер жетіп өскендейсің өзің туып.

Бір Алладан кейін бір адам бар алтын адам,Ақ сүтін емізген алтын анаң.Өзі жемей аузындағын саған берген,Адам етіп өсірген шаранадан.

Шыр етіп бұл дүниеге келген күніңде,Қамқоршы жан анашың бұл өміріңде.Өзінің аш-тоғына қарамастан,Жан баласы мәңгі жүрер көңілінде.

Анашың сап өсірер алақанға,Төрт бөліп түн ұйқысын ала таңға.Қыңқ етіп жылай қалсаң алтын анаң,Емізер омырауын сап ауызға.

Жиғанын әке-шеше киіп-ішіп жерсің,Қайғысыз, уайымсыз есірерсің.Басыңа боз балалық дәурен келіп,Көңілің әр нәрсеге бөлінерсің.

Көктемнің жаңа шыққан күніндейсің,Қарсы алып жиырма жас күлімдейсің.Асырап әке-шешең мәпелеген,Жайқалған бақшадағы гүліндейсің.

Жиырма жас от секілді жанып тұрған,Бұлқынып асау жүрек алас ұрған.Тірліктен еш хабарсыз, уайым жоқ,Тынымсыз күндіз-түні арман қуған.

Көңілің көлдей болып толқындаған,Жиырмада боз баласың солқылдаған.Өмірлік жолдас іздеп сабыласың,Өмір тұр көз ұшында қол бұлғаған.

Осылай боз балалық өтер бастан

Осылай боз балалық өтер бастан,Жас дәурен өте шығар қайрылмастан.Өмірдің ағымы деп осыдан айтар,Бас аман тірі болсақ көрерміз бір-бір бастан.

Өмірлік жар табарсың өзіңе тең,Жол жатыр ылди-өрлі өмір деген.Дүние кейде барлық, кейде тарлық,Біреуден асып жан сақтарсың, біреуден кем.

Ата-анаң үй болдырар барын беріп,Адамға қысылғанда ақыл-сабыр серік.Басыңа үй, бауырыңа қазан асып,Өзіңе билік тиер, қолға ерік.

Жиырмадан да асарсың отыз жасқа,Ата-анадан бөлініп қосың басқа.Өте шығар бал дәурен балалық шақ,Әке-шеше боларсың қара қасқа.

Отыз-ай, ойдан орып, қырдан қырған,Өмірге шын пейілмен мойын бұрған.Жас дәурен бірте-бірте қала беріп,Тірліктің бар мен жоғын ұғындырған.

Асқар таудай алдағы өмір биік,Жастық шақты қаларсың әрең қиып.Кәсібіңді теріп жеп Алла берген,Ата-ана боларсың бала сүйіп.

Жолдас болған он жылдай отызым-ай,Неткен қымбат жас дәурен осы ғұрдай.Ойнап жүрген отызым өте шықтың,Бір қайрылып артыңа мойын бұрмай.

Осылай орта жасқа келдің жетіп

Орта жас осылайша келдің жетіп,Хош дедім жастық шаққа, амал нешік.Қарсы алам орта жасты ренжімей,Бұл дағы кетер тастап ағып өтіп.

Қабыл алам құшақ жая қырқым-ай,Күн қайда алшаңдайтын бұрынғыдай.Қияда өскен қырандай қолға түскен,Аяқ баулы отырған тұғырындай.

Жолдас болдым біраз жыл қырық жасым,Өткізгендей болдық қой өмір жазын.Алды-артыңа ой салып қарағанда,Ұғынарсың келешек ғұмыр азын.

Жеткізсе Алла жетерсің елуге де,Бір Алладан бұйрықсыз пәлен деме.Егде тартып елуде барлық денең,Қаяу түсер біртіндеп көңілге де.

Кеп қалдық жүздің жарты елу жасқа,Шал болдық әжептәуір бурыл қасқа.Өмірдің көбі кетіп, азы қалды,Дүние ұстатпайтын арты қысқа.

Елу жас деп айтады ел ағасы,Орта жас кәріліктің екі арасы.Елуден асқаннан соң неміз қалды,Өмірдің өтіп кеткен тамашасы.

Алысты көрмес жақсы көзің бұлдыр,Ұстауға икемі жоқ қолың құрғыр.Кәрілік келіп қалдың, қарсы алайық,Ұшты ғой қайран дәурен көзден бұлбұл.

Жас кезің жүйрік аттай мүдірмеген,Басқызбай екі аяғың дірілдеген.Жас кезде кәрілерге күлуші едік,Кәрілік басқа келмей кімдер білген.

Елуде қайтады екен қайрат-күшің,Жастарға оғаш болар қылған ісің.Жаспыз деп біз несіне марқаямыз,Ауызда бүтін де емес отыз тісің.

Жас дәурен еркелетіп бұлғақтатты,Керім сал, мырза атантып сылақтатты.Кәрілік бірден-бірден келіп жатыр,Айтқан сөз ұғылмайды, құлақ қатты.

Жаз өтіп, елу жасың күз келгендей,Түс ауып, күн ұяға еңкейгендей.Дүние мен елу жасты парласаңыз,Жүк ауып бір жағына теңселгендей.

Елу жас ерулеген елдей екен,Жас дәурен соғып өткен желдей екен.Сұм жалған жеткізбейді қуған менен,Түбі жоқ, шетсіз-шексіз көлдей екен.

Елу мен жолдас болып неше жылдай,Дүние өте шығар бір күн тұрмай.Өлшеулі уақыты болған күні,Елу мен қоштасарсың көңіл қимай.

Кәрілік қарсы алар күліп алдан

Кәрілік қарсы келсе қазған көрдей,Осылай тірі күнің өтер соққан желдей.Анауым, мынауым деп жүргенде,Кетерсің тастап бір күн шамаң келмей.

Елуден асып келсең алпысым-ай,Жыбырлап әрең жеттім алысым-ай.Болсаң да қандай жүйрік жел жетпеген,Басылар алпыс жаста шабысын айтып.

Алпыста аяқ-қолың қысқарғандай,Жылқыдан аттай болып ұсталғандай.Өмірдің жазы мен күзі өтіп кетіп,Қақаған қара суық қыс болғандай.

Алпыстан кетсең өтіп жетпіс деген,Дүние қанша қусаң жеткізбеген.Алдыңда қақпан жатыр ажал деген,Бір аттап аяғыңды өткізбеген.

Жетерсің аман болсаң сексен жасқа,Жалған-ай алдап өтер қапылыста.Сексеннің пайдасы не селкілдеген,Ары қарай жүретұғын жолың қысқа.

Келсең де пайда бар ма тоқсан, жүзге,Өмірдің керегі не еді бізге.Ұрпағың артыңнан ерген жүрсін аман,Жатармыз қу сүйек боп көрімізде.

Осылай өте шығар өмір деген,Ажал-ай еш нәрседен жеңілмеген.Шорт етіп жол ортада шолақ жалған,Кімдер жоқ өз тізесін кемірмеген.

Адамды алдап өтер дүние жалған,Шығады ажал шіркін орап алдан.Болмайды бір күнгідей көрген қызық,Таусылмас өле-өлгенше ойдан арман.

Мәңгі-бақи тұрмайды бақ пен дәулет,Үнемі баста тұрмайды сор мен бейнет.Құм қаптырар бір күні шолақ жалған,Ойнап-күліп, ден сауда ішіп-жеп кет.

2026 жыл жазған. Қ. Махаббат